{"id":99,"date":"2008-07-11T02:34:34","date_gmt":"2008-07-11T02:34:34","guid":{"rendered":"http:\/\/tameraktas.com\/wptest\/wordpress\/2008\/07\/11\/2-nedensellik-yukleme-sureci\/"},"modified":"2023-04-01T20:35:04","modified_gmt":"2023-04-01T20:35:04","slug":"2-nedensellik-yukleme-sureci","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/e-motivasyon.net\/en\/2-nedensellik-yukleme-sureci.html","title":{"rendered":"Nedensellik Y\u00fckleme S\u00fcreci"},"content":{"rendered":"
\n

Nedensellik Y\u00fckleme S\u00fcreci<\/strong><\/span><\/h3>\n

Nedensellik y\u00fcklemeler, ki\u015finin alg\u0131lama s\u00fcrecinde \u00f6nemli bir rol oynamaktad\u0131r. Bireyin davran\u0131\u015f\u0131 i\u00e7in nedenler y\u00fckledi\u011fi atfetmeler, ki\u015finin temel \u00f6zellikleri ya da ki\u015fisel \u00f6zellikleri hakk\u0131ndaki yarg\u0131lar\u0131n\u0131 etkileyebilmektedir (Hellriegel vd., 2001; 84). Ki\u015filerin \u00e7o\u011funlukla nedensellik y\u00fcklemelerini bilin\u00e7li bir \u015fekilde yapt\u0131klar\u0131 s\u00f6ylenemese de a\u015fa\u011f\u0131daki ifadelerdeki gibi belirli durumlarda insanlar bilin\u00e7li \u015fekilde nedensellikler y\u00fcklemektedirler (Hellriegel vd., 2001; 84):<\/strong><\/p>\n

    \n
  • Alg\u0131layan taraf\u0131ndan bir ba\u015fkas\u0131n\u0131n davran\u0131\u015f\u0131 hakk\u0131nda a\u00e7\u0131k bir soru y\u00f6neltilmi\u015ftir (Ay\u015fe bunu neden yapt\u0131?),<\/strong><\/li>\n
  • Beklenmedik bir olay meydana gelmi\u015ftir (Daha \u00f6nce Ali\u2019yi bu \u015fekilde davran\u0131rken g\u00f6rmemi\u015ftim. Neler olup bitti\u011fini merak ediyorum),<\/strong><\/li>\n
  • Alg\u0131layan ki\u015fi bir ba\u015fkas\u0131na arzulanan bir sonu\u00e7 i\u00e7in ba\u011fl\u0131 durumdad\u0131r (Patronumun benim gider hesab\u0131m hakk\u0131nda neden bu yorumu yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 merak ediyorum),<\/strong><\/li>\n
  • Alg\u0131layan ki\u015fi, hata duygusu ya da kontrol kayb\u0131 ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r (s\u00f6mestr s\u0131nav\u0131mdan kald\u0131\u011f\u0131ma inanam\u0131yorum).<\/strong><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n
    \n

    \u0130nsanlar ba\u015fkalar\u0131nda g\u00f6zlemledi\u011fi davran\u0131\u015flara \u201cnedenler\u201d atfetmekte ve bu yorumlar s\u0131kl\u0131kla, o davran\u0131\u015flara y\u00f6nelik tepkilerini geni\u015f \u015fekilde belirlemektedir. Davran\u0131\u015f\u0131n alg\u0131lanan nedenleri baz\u0131 \u00f6nc\u00fclleri yans\u0131tmaktad\u0131r: (1) alg\u0131layan\u0131n insanlar ve durumlar hakk\u0131nda sahip oldu\u011fu bilginin miktar\u0131 ve ki\u015fi taraf\u0131ndan bilginin nas\u0131l organize edildi\u011fi; (2) alg\u0131layan\u0131n inan\u00e7lar\u0131 (tam ki\u015filik kuramlar\u0131, benzer bir durumda ba\u015fka insanlar ne yapar vs.); ve (3) alg\u0131layan\u0131n motivasyonu (\u00f6rne\u011fin alg\u0131layan taraf\u0131ndan do\u011fru de\u011ferlendirmenin \u00f6nemli olmas\u0131). \u0130\u00e7sel fakt\u00f6rler alg\u0131lamay\u0131 \u2013\u00f6\u011frenme, ki\u015filik ve motivasyon- etkilemektedir. Ayn\u0131 i\u00e7sel fakt\u00f6rler nedensellik y\u00fckleme s\u00fcrecini de etkilemektedir. Alg\u0131layan\u0131n bilgi ve inan\u00e7lar\u0131 \u00f6nceki tecr\u00fcbesine dayanmakta ve alg\u0131layan\u0131n ki\u015fili\u011fi taraf\u0131ndan etkilenmektedir (Hellriegel vd., 2001; 85).<\/strong><\/p>\n

    Bilgiye, inan\u00e7lara ve g\u00fcd\u00fclere dayand\u0131\u011f\u0131nda alg\u0131lay\u0131c\u0131 ki\u015fi, davran\u0131\u015f\u0131n i\u00e7sel ve d\u0131\u015fsal nedeni aras\u0131nda s\u0131kl\u0131kla ayr\u0131ma gitmektedir. Yani insanlar\u0131n bir \u015feyleri yap\u0131p yapmad\u0131\u011f\u0131, ger\u00e7ek bir arzu nedeniyle ya da olaylar\u0131n bask\u0131s\u0131 nedeniyle olmaktad\u0131r. Davran\u0131\u015f\u0131n i\u00e7sel veya d\u0131\u015fsal nedene atfedilmesi alg\u0131layan\u0131n, olaya anlam vermesine yard\u0131m ederken, alg\u0131layan i\u00e7in sonraki sonu\u00e7lar\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131nda da \u00f6nemli olmaktad\u0131r. Bu nedensellik y\u00fckleme s\u00fcrecinin sonu\u00e7lar\u0131 aras\u0131nda, 1. ba\u015fkalar\u0131n\u0131n davran\u0131\u015f\u0131na cevap vermede alg\u0131layan\u0131n sonraki davran\u0131\u015f\u0131, \u00fczerinde 2. duygular veya heyecanlar (alg\u0131layan \u015fimdi, olaylar, insanlar ve durumlar hakk\u0131nda nas\u0131l hissetmektedir?) \u00fczerinde ve, 3. alg\u0131layan\u0131n olaylar\u0131n veya davran\u0131\u015f\u0131n gelecek beklentileri \u00fczerinde etkilerde bulunmaktad\u0131r (Hellriegel vd., 2001; 85-86).<\/strong><\/p>\n

    Nedensellik y\u00fckleme s\u00fcrecindeki temel bir soru; alg\u0131layanlar\u0131n ba\u015fka birinin davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 i\u00e7sel nedenlerden mi (ki\u015filik \u00f6zellikleri, duygular, g\u00fcd\u00fcler ya da yetenek) yoksa d\u0131\u015fsal nedenlerden mi (di\u011fer ki\u015filer, durum, ya da \u015fans) geldi\u011fini nas\u0131l belirledikleriyle ilgilendikleridir (Hellriegel vd., 2001; 86). Kelley, herhangi bir sosyal olay\u0131 a\u00e7\u0131klarken, insanlar\u0131n nedenleri \u00fc\u00e7 ana kategoriden se\u00e7eceklerini ve bu nedenleri de; ya davrananda, ya uyaranda ya da belli bir durum veya ko\u015fulda aramakta olduklar\u0131n\u0131 belirtmi\u015ftir. \u00d6rne\u011fin ki\u015finin kahkaha atmas\u0131 ya o ki\u015finin \u00e7ok ne\u015feli bir insan oldu\u011fu ile ya ona anlat\u0131lan f\u0131kran\u0131n \u00e7ok komik olmas\u0131yla ya da bulundu\u011fu genel ortam\u0131n \u00e7ok e\u011flenceli olmas\u0131yla a\u00e7\u0131klanabilmektedir (Ka\u011f\u0131t\u00e7\u0131ba\u015f\u0131, 1999; 231).<\/strong><\/p>\n

    Kelley insanlar\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131 yorumlarken \u00fc\u00e7 t\u00fcr bilgiye dayand\u0131klar\u0131n\u0131 savunmu\u015ftur. \u0130nsanlar, bir ki\u015finin ba\u015fka durumlarda ve zamanlarda da hep ayn\u0131 \u015fekilde davranmas\u0131 sonucuna g\u00f6re (tutarl\u0131l\u0131k), ba\u015fkalar\u0131n\u0131n da ayn\u0131 durumda ayn\u0131 \u015fekilde davranmas\u0131 durumuna g\u00f6re (benzerlik), ve o ki\u015finin sadece bu durumda m\u0131 \u00f6yle davrand\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re (belirginlik) ki\u015filer sonu\u00e7lar\u0131, bu \u00fc\u00e7 t\u00fcr bilgi ba\u011flam\u0131nda sorgulamaktad\u0131rlar. Kelley kuram\u0131nda, insanlar\u0131n benzerlik ve belirginlik az, tutarl\u0131l\u0131k y\u00fcksek oldu\u011funda i\u00e7sel \u00f6zelliklere at\u0131fta bulunduklar\u0131n\u0131, ancak tutarl\u0131l\u0131k ve benzerlik az, belirginlik y\u00fcksek oldu\u011funda, duruma ba\u011fl\u0131 etkenlere at\u0131fta bulunma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n artmakta oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. E\u011fer \u00fc\u00e7\u00fc de y\u00fcksekse insanlar, d\u0131\u015ftaki bir obje, varl\u0131k ya da ki\u015fiye (d\u0131\u015fsal) at\u0131fta bulunmaktad\u0131rlar (Ka\u011f\u0131t\u00e7\u0131ba\u015f\u0131, 1999; 232-233). \u00d6rne\u011fin e\u011fer bir ki\u015fi \u00f6zel bir durumda sinirlenirse, insanlar buna muhtemelen duruma d\u00f6n\u00fck (d\u0131\u015fsal) bir k\u0131zg\u0131nl\u0131k olarak at\u0131fta bulunacakt\u0131r. E\u011fer bir ki\u015fi sinirlenirse, fakat her zaman sinirli biriyse, insanlar da muhtemelen duruma de\u011fil ki\u015finin kendisine ait (i\u00e7sel) bir k\u0131zg\u0131nl\u0131k olarak nedensellik y\u00fckleyecektir (Beck, 2004; 332).<\/strong><\/p>\n

    At\u0131f kuram\u0131nda, nedenlere sanki rasyonel olarak, ak\u0131lc\u0131 bir tav\u0131rda var\u0131l\u0131yormu\u015f gibi g\u00f6sterilmektedir. Bununla birlikte insanlar, ula\u015ft\u0131klar\u0131 nedenler konusunda baz\u0131 tutarl\u0131 \u00f6nyarg\u0131lara sahiptirler. Bunlardan iki \u00f6nemli \u00f6nyarg\u0131 \u201ctemel atfetme yan\u0131lg\u0131s\u0131\u201d ve \u201ckendini kay\u0131rma e\u011filimi\u201ddir (Beck, 2004; 334).<\/strong><\/p>\n

    Temel atfetme yan\u0131lg\u0131s\u0131nda insanlar, kendi davran\u0131\u015flar\u0131 i\u00e7in d\u0131\u015fsal nedenler y\u00fckleme ve ba\u015fkalar\u0131n\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131 i\u00e7inse i\u00e7sel nedenler y\u00fckleme e\u011filimindedirler. \u00d6rne\u011fin e\u011fer ki\u015fi tenis oynarken bir hata yapt\u0131ysa, bunu zeminin k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcne (d\u0131\u015fsal), ama rakibi hata yapt\u0131ysa iyi bir tenis\u00e7i olmad\u0131\u011f\u0131na (i\u00e7sel) bir at\u0131f ger\u00e7ekle\u015ftirecektir. Burada ba\u015fkalar\u0131na i\u00e7sel at\u0131f yapmada iki temel neden dikkati \u00e7ekmektedir. \u0130lkinde durumsal fakt\u00f6rlerden \u00e7ok, insanlar di\u011fer ki\u015fiye ilgi g\u00f6sterme e\u011filimindedirler. \u0130kinci olarak ise insanlar i\u00e7in, durumsal detaylar\u0131n t\u00fcm\u00fcne bakmaktansa i\u00e7sel bir at\u0131f yapmak daha az \u00e7abay\u0131 gerektirecektir (Beck, 2004; 334).<\/strong><\/p>\n

    Kendini kay\u0131rma e\u011filiminde ise insanlar, kendi ba\u015far\u0131lar\u0131 i\u00e7in i\u00e7sel at\u0131flarda bulunma, ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131klar\u0131 i\u00e7inse d\u0131\u015fsal at\u0131flar yapma e\u011filiminde bulunmaktad\u0131rlar. \u0130\u00e7sel at\u0131flarda ego-y\u00fcceltme g\u00fcd\u00fcs\u00fcyle bir tutum sergilenirken, ikincisinde ego-koruma g\u00fcd\u00fcs\u00fc a\u011f\u0131rl\u0131k kazanmaktad\u0131r (Beck, 2004; 334).<\/strong><\/p>\n

      \n
    • Heider\u2019in Nedensellik Y\u00fckleme Kuram\u0131<\/a><\/strong><\/li>\n
    • Nedensellik Y\u00fckleme S\u00fcreci<\/a><\/strong><\/li>\n
    • Weiner\u2019in Nedensellik Ba\u015far\u0131 Kuram\u0131<\/a><\/strong><\/li>\n
    • Ba\u015far\u0131 G\u00fcd\u00fcs\u00fc ve Nedensellik Y\u00fckleme \u0130li\u015fkisi<\/a><\/strong><\/li>\n<\/ul>\n

      Tayfun Topalo\u011flu<\/strong><\/a><\/p>\n

      All Posts by the Author<\/strong><\/a><\/p>\n<\/div>\n

      References <\/a><\/div>\n

       <\/p>\n

      Introduction to Motivation Theory<\/a><\/p><\/blockquote>\n